Professionaliteit

Als coördinator van de onderwijslijn Professioneel Gedrag in de Bachelor Geneeskunde stond ik in het AMC aan de wieg van de implementatie van dit nieuwe opleidingsthema. Vanaf 2009 werd het onderwijs in professionaliteit formeel getoetst. Studenten én docenten moesten indertijd vertrouwd raken met onderwijsvormen die in het AMC nog niet zo bekend waren. Hiertoe maakten we een boekje over de uitgangspunten van deze nieuwe onderwijslijn. We leggen uit dat professioneel gedrag een competentie is die je kunt aanleren. Ook wijzen we op het belang om sommige eigenschappen en vaardigheden – zoals betrokkenheid en empathie – niet af te leren.
De in dit boekje beschreven benadering van professionaliteit komt overeen met die van De Goede Werker, in de zin dat dé goede dokter niet bestaat. Juist omdat iedereen verschilt is het belangrijk zelf te ervaren hoe je – als professional – met diverse situaties van de beroepsuitoefening omgaat, zo schreven we. Het idee van reflectie is dat je die ervaringen niet alleen ondergaat, maar dat je ook bewust stilstaat bij wat die ervaring met je doet en wat je daarvan kunt leren.

Morele reflectie

Onderwijs in professionaliteit sluit op een natuurlijke wijze aan bij het vakgebied van de ethiek. Medische ethiek wordt snel geassocieerd met uitzonderlijke situaties in de geneeskunde, of met dilemma’s waarvoor moeilijk een bevredigende praktische oplossing te vinden is. In de dagelijkse medische praktijk doen zich echter doorlopend situaties voor die om ethische afweging vragen. Het was deze laatste vorm van ‘alledaagse ethiek’ waar mijn academische werk zich steeds meer op richtte. Van inhoudelijke bijdragen aan (politieke) discussies over medisch-ethische onderwerpen als prenatale diagnostiek en zwangerschapsafbreking, verschoof mijn aandacht gaandeweg naar de manier waarop medisch professionals zelf stil kunnen staan bij de moreel gevoelige kanten van hun dagelijks werk. Hiertoe heb ik me verdiept in verschillende vormen van morele reflectie, waarvoor ik zelf een aantal nieuwe methoden heb ontwikkeld (zie Onderwijsinnovatie).  

Moral mindfulness

Morele reflectie draagt bij aan een betere arts-patiëntcommunicatie, en daarmee aan goede patiëntenzorg. Als toelichting hiervoor gebruikte ik de volgende metafoor: als we de arts beschouwen als een instrument 'waarmee' hij/zij als het ware zorg draagt voor de patiënt, dan moet dat 'instrument' zo zuiver mogelijk z'n werk doen. Om optimaal recht te doen aan de patiënt dienen vervormende effecten te worden voorkomen. Ten aanzien van de gekozen medische behandeling verwachten we bijvoorbeeld dat de dokter zich vooral baseert op bewezen effecten (evidence based) en niet (teveel) op zijn eigen voorkeur. Dit geldt evengoed voor de meer persoonlijke en morele aspecten van zorg die de dokter biedt. Ook hier verwachten we een bepaalde objectiviteit, in de zin dat persoonlijke voorkeuren van de dokter niet verstorend mogen werken. Daarvoor is het nodig dat hij of zij zich in elk geval van die eigen voorkeur bewust is. Een helder bewustzijn van het eigen morele standpunt voorkomt zodoende een onbewuste sturing van het gesprek. Voor de competentie om moreel gevoelige onderwerpen te bespreken, op een manier waarbij je tegelijkertijd aandacht hebt voor je eigen normatieve standpunten gebruikte ik de term moral mindfulness.

Professionaliteit, ethiek en communicatie

Moral mindfulness vergt zowel reflectieve als communicatieve vaardigheden. Voor medisch professionals is moral mindfulness in verschillende settings relevant: bij het bespreken van ethische kwesties met patiënten, met collega’s en met studenten. In dit hoofdstuk staat beschreven hoe verschillende vormen van morele reflectie en communicatie in de medische setting met elkaar samenhangen en hoe ze elkaar kunnen bevruchten.
Op een congres over kinderoncologie organiseerde ik met internationale collega's een symposium over het verband tussen morele reflectie, morele counseling en moreel beraad. De overkoepelende boodschap was dat vaardigheidstraining op het gebied van morele reflectie bijdraagt aan zowel betere patiëntenzorg als aan professionele ontwikkeling.
Moral mindfulness is in feite een vorm van professional mindfulness; een belangrijk thema in mijn huidige werk vanuit De Goede Werker. Waar ik me in mijn academische werk voornamelijk richtte op morele bewustwording, richt ik me in mijn huidige werk als organisatiepsycholoog vooral op rolbewustzijn en rolhelderheid